Waar komt het stikstofprobleem vandaan?
Volgens mij heeft ondertussen iedereen wel gehoord dat er een probleem is met stikstof in onze samenleving.
Sommigen hebben er de gevolgen al letterlijk van ondervonden. Denk maar aan de boeren en bouwbedrijven wiens vergunning in het gedrang komt om hun activiteiten al dan niet voort te zetten.
Maar ook wij ervaren het dagelijks. Zo mag er op alle autosnelwegen in Nederland overdag nog maar 100 km per uur gereden worden omwille van het stikstofprobleem.
En het zal zeker niet de laatste regelgeving zijn die we aan den lijve zullen voelen.
Tijd om het probleem beter te begrijpen
Wat is nu precies het probleem met stikstof?
Eerst en vooral moeten we ons de vraag stellen: wat is stikstof?
Wat is stikstof?
Losse stikstofatomen binden zich normaal tot N₂, het stikstofgas waar maar liefst 78% van onze lucht uit bestaat.
Dit gas is kleurloos, geurloos en onschadelijk.
Stikstof is dus een onzichtbaar gas dat van nature in de lucht aanwezig is en als dusdanig geen gevaar vormt voor mens en milieu.
Hoe ontstaat schadelijke stikstof?
Een deel van de stikstofatomen bindt zich aan andere elementen, waardoor het geheel wel schadelijk wordt.
Het gaat hier vooral om twee verbindingen:
- stikstof + waterstof
- stikstof + zuurstof
Stikstof en waterstof → ammoniak
Wanneer stikstof zich bindt met waterstof, ontstaat ammoniak (NH₃).
- Ammoniak wordt geproduceerd in mest bij veeteelt.
- Het komt vrij uit stallen en bij het bemesten van akkers.
- Ook het gebruik van kunstmest zorgt voor extra ammoniak.
Stikstof uit ammoniak blijft meestal laag bij de grond en dicht bij de bron waar het uitgestoten wordt.
Stikstof en zuurstof → stikstofoxiden
Wanneer stikstof zich bindt met zuurstof, ontstaat stikstofmonoxide (NO).
Dit gebeurt bij de verbranding van fossiele brandstoffen, onder andere:
- in de industrie
- in energiecentrales
- in het verkeer
- door vliegtuigen
- via onze verwarming
In de lucht wordt stikstofmonoxide snel omgezet tot stikstofdioxide (NO₂).
Samen vormen stikstofmonoxide en stikstofdioxide de groep stikstofoxiden (NOx). Deze stoffen kunnen in de lucht ver wegwaaien van hun oorspronkelijke bron.
Gevolgen: stikstof in de lucht en op de grond
Ammoniak en stikstofoxiden bevinden zich dus in de lucht.
- Een deel blijft hangen en vormt samen met andere deeltjes fijnstof.
- Een ander deel komt neer op de grond in de vorm van stof of neerslag. Dit proces noemt men met een moeilijk woord stikstofdepositie.
Waar komt het stikstofprobleem vandaan?
Het stikstofprobleem bestaat al sinds de jaren ’80.
De ouderen onder ons zullen zich wellicht herinneren dat er toen veel sprake was van ‘zure regen’.
Zure regen in de jaren ’80
Zure neerslag kwam zowel in natte vorm (regen) als in droge vorm (gassen en deeltjes) voor.
Die zure regen bestond uit een combinatie van:
- zwaveldioxide (SO₂)
- stikstofdioxide
- ammoniak
Sinds 1980 is de uitstoot van zwaveldioxide met meer dan 80% gedaald. Maar de stikstofneerslag, bestaande uit stikstofdioxide en ammoniak, is vandaag actueler dan ooit.
Huidige situatie
Dankzij maatregelen van de afgelopen 30 jaar is de hoeveelheid stikstofdioxiden in de lucht drastisch gedaald.
Toch blijft de uitstoot van ammoniak een probleem. Die geraakt niet onder controle en vormt momenteel het grootste aandeel van de stikstofneerslag.
Oorzaken van ammoniakuitstoot
Zoals reeds gezegd komt ammoniak vrij via:
- staluitstoot in de veeteelt
- bemesting van akkers en weilanden met dierlijke mest
- het gebruik van kunstmest
Stikstof reist over de grenzen
Niet alle stikstof die Nederland uitstoot, blijft ook in Nederland. Net als Vlaanderen is Nederland een netto-exporteur van stikstof.
Situatie in Nederland
Van de stikstof die in Nederland neerslaat, komt momenteel:
- 46% van de Nederlandse landbouw
- 6% van het wegverkeer
- 32% waait vanuit het buitenland het land binnen
Situatie in Vlaanderen
In Vlaanderen komt iets meer dan de helft van de stikstof uit Vlaanderen zelf. De rest komt uit Wallonië, Brussel en het buitenland.
Voor elke ton stikstof die vanuit het buitenland naar Vlaanderen komt, gaat er ongeveer 1,5 ton stikstof terug naar het buitenland.
Van de stikstof die in Vlaanderen neerslaat, is de herkomst als volgt:
- 44,5% uit de landbouw
- 9% uit transport
- 42% uit het buitenland
- het kleine resterende deel komt van huishoudens, industrie en energie
Hoeveel minder stikstofuitstoot is nodig?
De hoeveelheid stikstof die een natuurgebied kan verdragen, verschilt per type natuur.
Verschillen per natuurtype
- Een bloemrijk grasland of een ven kan veel minder stikstof aan dan een bos op zandgrond.
- De meeste natuurgebieden verdragen ongeveer 10 à 20 kg stikstof per hectare.
- Vennen en duinen zijn nog gevoeliger en kunnen slechts 5 à 10 kg per hectare aan.
En nu?
Stikstof in Vlaanderen en Nederland
Het probleem in Vlaanderen is dat de laatste acht jaar de stikstofneerslag niet meer gedaald is.
Er slaat momenteel dubbel zoveel ammoniak neer als stikstofdioxiden. Vooral de ammoniakneerslag geraakt niet afgebouwd. Ook in Nederland zien we ditzelfde fenomeen.
Focus op de landbouw
Daarom ging de aandacht van de overheid vooral naar de boeren, omdat daar de meeste winst te boeken valt.
In Nederland wil de regering zelfs duizenden boeren laten stoppen in ruil voor een financiële vergoeding. De hoop is dat de natuur zich herstelt en dat er opnieuw ruimte ontstaat voor nieuwe bouwvergunningen, die nu vaak geblokkeerd worden.
Economie en maatschappelijke impact
Het stikstofprobleem lijkt onze economie te ondermijnen.
Tegelijk roept het veel protest op bij de bevolking en zorgt het voor verhitte discussies tussen belangengroepen en politieke partijen.
Strengere normen nodig
En er is nog meer slecht nieuws.
Recent onderzoek van de Universiteit Wageningen (augustus 2023) toont aan dat de huidige Nederlandse normen voor bijna 47% van de natuurgebieden nog strenger moeten.
De natuur blijkt dus gevoeliger voor stikstofneerslag dan tot nu toe werd aangenomen.
Door deze verstrenging zullen de doelstellingen van de Nederlandse regering niet gehaald worden. Tegen 2030 wilde men in 74% van de natuurgebieden de stikstof zo laag hebben dat er geen schade meer zou zijn.
In Vlaanderen is de situatie ook ernstig: in 65% van de beschermde natuurgebieden is de stikstofneerslag te hoog.
Naar een gecombineerde aanpak
Omdat de stikstofproblematiek zoveel kanten heeft, adviseert de Universiteit Wageningen om te zoeken naar een gecombineerde aanpak.
Daarbij moet niet alleen rekening worden gehouden met stikstof, maar ook met water en klimaat. Alleen zo kan er een oplossing gevonden worden die zowel de boeren als de natuur perspectief biedt.
Oplossingen noodzakelijk
Hoe moeilijk het ook is: onze leefomgeving en biodiversiteit lijden zwaar onder de stikstofuitstoot.
Er moeten dus dringend oplossingen worden gezocht.
Dit artikel is deels gebaseerd op publicaties van de Universiteit Wageningen en van de Vlaamse overheid.
Ook interessant om te lezen:
Over de auteur
Esmeralda heeft Rootsum (voorheen Biogroei) in 1992 opgericht om biologische tuinproducten beschikbaar te maken voor tuiniers. Gepassioneerd door de natuur en tuinieren, leeft zij de Rootsum-filosofie als een vanzelfsprekendheid in haar leven. De nieuwsbrieven, bioblogs en veel van de content op de website zijn volledig van haar hand. Laat je inspireren door de droomtuin van Esmeralda – je vindt haar verhaal via de link hieronder.