De tijd komt er weer aan dat we massaal feromoonvallen uithangen tegen fruitmot, pruimenmot, trosrups, buxusmot, kersenvlieg enzovoort.
Voor mij een ideaal moment om je wat meer inkijk te geven in deze wondere wereld, want feromonen regelen het leven van vele insecten, dieren en zelfs planten.
 |
 |
In de feromoonvallen die wij gebruiken, zit het seksferomoon, maar er bestaan nog veel andere soorten feromonen, elk met hun eigen specifieke functie.
Wat zijn feromonen?
We kennen allemaal hormonen: stoffen die in ons lichaam worden afgescheiden en een invloed hebben op ons gedrag en onze fysiologie.
Wel, feromonen lijken sterk op hormonen, maar met één belangrijk verschil: feromonen worden buiten het lichaam afgescheiden en opgepikt door soortgenoten.
Dankzij feromonen kunnen insecten, motten, vlinders en zelfs zoogdieren met elkaar communiceren.
Ze gebruiken deze chemische verbindingen om informatie door te geven over gedrag, samenwerking of voortplanting.
Een prachtig voorbeeld is het honingbijenvolk.
Bijen beschikken over een bijzonder uitgebreid communicatiesysteem op basis van feromonen.
Die geurstoffen zorgen voor samenwerking, taakverdeling en balans in de kolonie.
Feromonen, kairomonen en synomonen
Feromonen worden uitgescheiden in de omgeving en zijn dus ook waarneembaar voor andere organismen.
Soms kunnen predatoren (natuurlijke vijanden) deze geurstoffen oppikken en gebruiken om hun prooi op te sporen.
In dat geval spreken we niet meer van een feromoon, maar van een kairomoon: een chemische stof die informatie overdraagt tussen niet-soortgenoten, waarbij de ontvanger voordeel heeft en de zender nadeel ondervindt.
Een ander interessant fenomeen doet zich voor bij bladluizen en mieren.
Bladluizen scheiden een alarmferomoon af om hun soortgenoten te waarschuwen bij gevaar.
Mieren nemen dit signaal waar en schieten de bladluizen te hulp door predatoren te verjagen of te doden.
Hier spreken we van een synomoon: een chemische stof die informatie overdraagt tussen niet-soortgenoten, waarbij beide partijen voordeel hebben, in dit geval de bladluizen én de mieren.
De meest bekende feromonen bij insecten
Alarmferomonen
 |
 |
Sommige insecten geven een vluchtige stof af wanneer ze worden aangevallen door een natuurlijke vijand.
Bij bladluizen leidt dat alarmferomoon ertoe dat andere bladluizen zich laten vallen om te ontsnappen.
Toch maken ook hun natuurlijke vijanden hier gebruik van: zij volgen het feromoon om hun prooi te vinden.
Mieren interpreteren hetzelfde signaal dan weer als een oproep tot hulp en beschermen de bladluizen.
Een ander mooi voorbeeld vinden we bij mieren.
Wanneer ze verstoord worden, zenden ze alarmferomonen uit.
Een hoge concentratie van die geurstoffen zorgt ervoor dat de mieren in het wilde weg rondrennen om de verstoring op te lossen.
Zodra de noodsituatie voorbij is, verdwijnen de signalen en hervatten de mieren hun normale werk.
Ook bijen gebruiken alarmferomonen.
Wanneer een bij steekt, komt er gelijktijdig een feromoon vrij dat andere werksters aanzet om mee te steken.
Feromonen in planten
Feromonen bestaan niet alleen bij dieren, maar ook bij planten.
Bepaalde grassen zenden bijvoorbeeld alarmstoffen uit wanneer ze begraasd worden.
Naburige planten reageren hierop door meer tannines aan te maken, waardoor ze minder smakelijk worden voor herbivoren.
Ook bomen doen dit: wanneer ze worden aangevallen door rupsen, verspreiden ze geurstoffen die naburige bomen waarschuwen om zich chemisch te verdedigen.
Spoorvolgferomonen
Deze feromonen komen veel voor bij sociale insecten zoals mieren en termieten.
Ze markeren het pad tussen nest en voedselbron, zodat andere mieren moeiteloos de weg vinden zonder tijd en energie te verliezen.
Het spoorvolgferomoon wordt telkens vernieuwd zolang de voedselbron aanwezig is.
Wanneer het voedsel uitgeput raakt, stopt de aanmaak van het feromoon.
Zo ontstaat er geen verwarring tussen oude en nieuwe paden, een mooi voorbeeld van efficiëntie in de natuur.
Aggregatieferomoon
Veel insecten gebruiken aggregatieferomonen om groepen te vormen met soortgenoten op specifieke plaatsen.
In tegenstelling tot het seksferomoon, dat enkel één geslacht aantrekt, lokt dit feromoon beide geslachten en zorgt het voor groepsvorming.
De samenscholing verhoogt niet alleen de kans op voortplanting, maar heeft ook nog andere functies.
Sommige bladluizen produceren aggregatieferomonen wanneer ze een waardplant vinden met een lage bladluisdichtheid.
Zo verzekeren ze zich van voldoende voedsel, maar door te koloniseren beschermen ze zichzelf ook beter tegen natuurlijke vijanden.
Ook bastkevers maken gebruik van aggregatieferomonen om zich te verzamelen op geschikte voedsel- en voortplantingsplaatsen.
Bij honingbijen spelen deze feromonen een cruciale rol in het sociale leven van het volk.
De koningin wordt haar hele leven omringd door werkbijen, en dat heeft alles te maken met haar aggregatieferomonen.
Ze hebben meerdere effecten:
- Ze remmen de ontwikkeling van eierstokken bij de werkbijen.
- Ze trekken de darren aan tijdens het broedseizoen en houden de zwermtros samen.
- Ze beletten werksters om nieuwe koninginnen te kweken.
Zo blijft het evenwicht in het bijenvolk bewaard.
Dispersieferomonen
Wanneer er overbevolking dreigt, produceren insecten dispersieferomonen.
Deze geurstoffen zorgen ervoor dat soortgenoten zich verspreiden naar andere planten of gebieden, om onderlinge concurrentie te vermijden.
Zo behouden ze een gezonde verdeling van voedsel en leefruimte.
Eilegremmende (epideictische) feromonen
Deze feromonen markeren de plaatsen waar vrouwtjes hun eitjes hebben afgelegd, zodat andere soortgenoten hun eitjes elders deponeren.
Een bekend voorbeeld komt van het groot koolwitje.
Wanneer het vrouwtje eitjes legt, scheidt ze tegelijk een feromoon af.
Daardoor leggen andere vlinders niet te veel eitjes op dezelfde plant, zodat er voldoende voedsel overblijft voor de jonge rupsen.
Hetzelfde principe geldt voor insecten zoals de kersenvlieg en olijfvlieg.
Ook zij markeren de vruchten waarin eitjes zijn gelegd, zodat andere vrouwtjes geen eitjes meer in dezelfde vrucht deponeren.
Bij bijenkoninginnen speelt het eimarkeringsferomoon een vergelijkbare rol.
Het zorgt ervoor dat werksters kunnen onderscheiden of een eitje afkomstig is van de koningin of van een werkster.
Eitjes van werksters worden daardoor herkend en verwijderd, waardoor de orde in de kolonie behouden blijft.
Territoriumferomonen
Sommige insectensoorten gebruiken feromonen om territoria rond hun nesten te markeren.
Deze gebieden dienen als schuilplaats of voedselzone.
Het fenomeen is ook bekend bij zoogdieren: katten en honden markeren hun territorium via feromonen in hun urine. Ook herten, reeën en wolven doen dit.
Bij zoogdieren en reptielen is het gedrag dat door feromonen wordt gestuurd complexer dan bij insecten.
Ze nemen de geurstoffen waar via het vomeronasaal orgaan (ook wel het orgaan van Jacobson) in hun neus, dat rechtstreeks in verbinding staat met de hypothalamus in de hersenen, het centrum dat gedrag en hormonen aanstuurt.
Seksferomonen bij insecten
Veel insecten, zoals vlinders, motten, mieren, maar ook bijen en wespen – geven seksferomonen vrij om een partner aan te trekken.
Het zijn meestal de wijfjes, klaar om te paren, die deze geurstoffen afscheiden.
De mannetjes kunnen het seksferomoon vanop grote afstand detecteren, soms tot op meerdere honderden meters.
Ook mannelijke insecten produceren seksferomonen, al is dat minder bekend.
Bij bepaalde wespensoorten zorgen deze feromonen ervoor dat het seksuele gedrag van andere mannetjes wordt onderdrukt, zodat één mannetje het monopolie op de paring krijgt.
Bij bijen spelen de darrenferomonen een belangrijke rol in de vorming van de zogenaamde darrenwokken, de plaatsen waar de koninginnen zich paren.
Het meest onderzocht zijn echter de seksferomonen van motten en vlinders.
Van vele soorten is de chemische samenstelling inmiddels synthetisch nagemaakt.
Deze stoffen worden vandaag gebruikt in biologische bestrijdingstechnieken, bijvoorbeeld om plagen te monitoren of te verstoren. (Lees hierover meer verderop in dit artikel.)
Wil je alvast ontdekken welke feromonen en feromoonvallen Rootsum aanbiedt?
Hoe verspreiden feromonen zich bij insecten?
Insecten geven hun feromonen af via huidklieren die verspreid liggen over het lichaam.
Bij vrouwelijke vlinders bevinden deze klieren zich vooral op het achterlijf.
Wanneer ze feromonen uitstoten, nemen ze een opvallende houding aan: ze strekken de poten en heffen de vleugels deels op om de geur zo goed mogelijk te verspreiden.
Bij mannelijke vlinders daarentegen liggen de feromoonklieren vaak op de vleugels en poten.
De frequentie en hoeveelheid die wordt uitgescheiden, verschilt per soort en is nauwkeurig afgestemd op hun gedrag en leefwijze.
Het feromoonboeket: een unieke geurcode
De samenstelling van het feromoonboeket verschilt niet alleen van insect tot insect, maar ook naargelang het type feromoon.
Een alarmferomoon bij bijen heeft bijvoorbeeld een totaal andere chemische samenstelling dan een seksferomoon bij vlinders.
Interessant is dat de componenten waaruit feromonen bestaan soms dezelfde kunnen zijn tussen soorten, maar dat de verhouding tussen die componenten bepalend is.
Het zijn precies die verhoudingen die de unieke geurcode vormen, het “handtekeningparfum” van elke soort.
Waarneming via de antennes
Om feromonen te kunnen waarnemen, beschikken insecten over fijngevoelige reukhaartjes op hun antennes.
Deze werken als uiterst gevoelige sensoren die zelfs minuscule concentraties in de lucht kunnen opvangen.
Zodra een insect de geurpluim van de hoofdcomponent detecteert, vliegt het in de richting van de bron.
Eenmaal dichterbij, spelen de nevencomponenten een rol: zij bepalen of het werkelijk om een soortgenoot gaat en of er effectief paringsgedrag volgt.
Bestrijdingstechnieken met feromonen
Feromonen worden niet enkel gebruikt om insecten te bestuderen, maar ook om ze op een milieuvriendelijke manier te beheersen.
Er bestaan verschillende technieken die gebruikmaken van deze natuurlijke geurstoffen.
De signalerings- en beheersmethode
Deze toepassing vindt haar oorsprong in de professionele fruitteelt, maar wordt vandaag ook in de hobbymarkt succesvol toegepast.
De feromoonvallen bevatten het vrouwelijk seksferomoon van een specifieke mottensoort en lokken de mannetjes van die soort in de val.
Zo kan men de aanwezigheid van schadelijke motten tijdig signaleren en hun populatie onder controle houden.
Bij Rootsum hebben we met deze techniek meer dan 30 jaar ervaring opgebouwd. Lees verder over onze ervaring met feromoonvallen en ontdek handige tips en tricks voor het juiste gebruik.
Verwarringstechniek
De dispensers worden tegenwoordig vaak vervangen door geurdraadjesBij deze methode worden seksferomonen verspreid via geurdraadjes die in het gewas worden opgehangen.
De mannetjes raken door de overvloed aan geur volledig gedesoriënteerd.
Afhankelijk van het gewas en de plaag worden 400 tot 1000 draadjes per hectare gebruikt.
De wind verspreidt de natuurlijke en kunstmatige feromonen, waardoor de mannetjes het juiste spoor niet meer kunnen volgen.
Na verloop van tijd treedt er bovendien gewenning en adaptatie op: het waarnemingsvermogen van de mannetjes stompt af, waardoor de prikkels niet langer tot het zenuwstelsel doordringen.
Deze methode is echter minder doeltreffend bij hoge populaties.
Wanneer er te veel schadelijke motten aanwezig zijn, vinden ze elkaar alsnog op zicht of via andere geurstoffen.
In de professionele fruitteelt wordt deze techniek vandaag breed toegepast bij motten en bladrollers.
Het doel is om het gebruik van insecticiden te verminderen, het aantal bespuitingen te beperken en zo het milieu te ontlasten.
Een recente innovatie is het gebruik van puffers: kleine toestellen die automatisch vanaf een ingestelde datum feromonen in de lucht verspreiden.
Met slechts 2 à 3 puffers per hectare vervangt men honderden geurdraadjes een enorme tijdwinst voor de fruitkweker.
Lure&Kill techniek
Bij deze techniek wordt het seksferomoon gecombineerd met een dodelijke formulering.
Het feromoon lokt de insecten naar de val, waar ze in contact komen met het insecticide.
Het principe is eenvoudig maar doeltreffend: in plaats van het insecticide naar de insecten te brengen, brengt men de insecten naar het insecticide.
Het grote voordeel is dat er veel minder bestrijdingsmiddel nodig is en dat de impact op nuttige insecten minimaal blijft.
Wereldwijd zijn er ondertussen lure & kill-toepassingen ontwikkeld voor tal van schadelijke insecten in verschillende teeltsectoren.
Techniek op basis van aggregatieferomonen
Een voorbeeld van deze methode is Thripher, een product gebaseerd op het aggregatieferomoon van de Californische trips.
De feromooncapsule geeft de geurstof langzaam vrij en trekt zo zowel mannelijke als vrouwelijke tripsen aan.
Door de capsule op een vangplaat te bevestigen, worden de insecten effectief weggevangen.
Deze bestrijdingstechniek is soortspecifiek en vangt dus enkel de Californische trips weg, zonder andere insecten te schaden.
Spuiten met feromonen
Ook op het vlak van onderzoek staan feromonen sterk in de belangstelling.
In Amerika ontdekte men dat zelfs plantenetende aaltjes in de bodem met elkaar communiceren via feromonen.
Deze piepkleine diertjes hebben een soort antenne met receptoren op hun kop waarmee ze de geurstoffen waarnemen.
Planten die door aaltjes worden aangevallen, herkennen die feromonen en activeren hun afweersysteem.
In 2015 werd onderzocht of deze feromonen als alternatief voor pesticiden konden dienen.
De resultaten waren veelbelovend: gewassen die met feromonen werden besproeid, bleken beter bestand tegen schimmels en bacteriën dan onbehandelde planten.
Er is nog verder onderzoek nodig om te bepalen hoe deze techniek het ecosysteem beïnvloedt, maar het toont duidelijk het potentieel van feromonen als duurzaam bestrijdingsmiddel.
